C2 · Culture · Language

«Σύκο γλυκό σαν αμαρτία»

Το άρθρο αυτό το γράφω βασιζόμενη στο αντίστοιχο κεφάλαιο για το αυγουστιάτικο «πονηρό» φρούτο από το βιβλίο του Νίκου Σαραντάκου « ΟΠΩΡΟΦΟΡΕΣ ΛΕΞΕΙΣ» . Την αφορμή μού την έδωσε μια δραστηριότητα της ομάδας μας  για τα διαδικτυακά μαθήματα Ιστορίας στο Μathesis, Το Ταξίδι της Τροφής.

Τα σύκα ήταν από τους αγαπημένους καρπούς των αρχαίων Ελλήνων, με αναφορά και στην Οδύσσεια. Με τα αττικά σύκα συνδέεται και η λέξη «συκοφάντης». Οι συκοφάντες ήταν αυτοί που αποκάλυπταν τους κλέφτες των σύκων· κλοπιμαίο ευτελούς αξίας άρα συκοφάντες είναι αυτοί που προβαίνουν σε ψευδείς καταγγελίες. Αυτή είναι ίσως η επικρατέστερη θεωρία για τη λέξη, σύμφωνα με τον Ν. Σαραντάκο, ο οποίος σε σχετικό άρθρο του παραθέτει πολλές ακόμη.

Υπήρχαν στα αρχαία ελληνικά παροιμίες με τα σύκα όπως: «σύκoν χειμώνoς αιτώ», δηλαδή ζητάω σύκα στο καταχείμωνο, ανέφικτη, παράλογη απαίτηση. Ή «όσo διαφέρει σύκα καρδάμων» για τη σύγκριση ανόμοιων πραγμάτων. Στα νέα ελληνικά λέμε: μη συγκρίνεις μήλα με πορτοκάλια.

Τα ζώα που έτρωγαν σύκα είχαν εύρωστο και κατακόκκινο «συκωτόν ήπαρ», από εδώ προέρχεται και η λέξη συκώτι. «Σύκινoς» στα αρχαία ελληνικά σήμαινε άχρηστoς, ανώφελoς, όπως το μαλακό και ακατάλληλο για καύση ξύλο της συκιάς.

Ο Αδάμ και η Εύα κάλυψαν το γυμνό τους σώμα με «φύλλα συκής». Παρομοίως στην Αναγέννηση έχουμε έργα τέχνης που τα επίμαχα σημεία στα γυμνά σώματα καλύπτονται με ένα συκόφυλλο. Έτσι φτάσαμε στην έκφραση «φύλλο συκής» ή «έπεσε και το τελευταίο φύλλο συκής» για τα προσχήματα και τη συγκάλυψη καταστάσεων. Η συκιά κάνει βαρύ ίσκιο και στο Ευαγγέλιο έχουμε την αναφορά στην «ξηρανθείσα συκή», το δέντρο που δεν έδωσε τους καρπούς του στον Ιησού και ξεράθηκε· από συκιά κρεμάστηκε και ο μετανοημένος Ιούδας, σύμφωνα με τον θρύλο.

Αλλά και στη σύγχρονη λαϊκή μας παράδοση έχουμε αρκετές φράσεις για τα σύκα. Πασίγνωστη είναι «λέω τα σύκα σύκα και τη σκάφη σκάφη». Είναι αρχαία φράση και τη βρίσκουμε σε έργο του Αριστοφάνη αρχικά χωρίς τα σύκα: «Σκαιός και άγροικός ειμί την σκάφην σκάφην λέγων». Ο Λουκιανός πρόσθεσε αργότερα και τα σύκα. Η φράση σημαίνει λέω τα πράγματα με το όνομά τους, δεν τα εξωραΐζω. Υπάρχουν πολλές ερμηνείες της προέλευσης της φράσης. Η πιο πειστική είναι ότι το σύκο είναι ένα «πονηρό» φρούτο που συνδέεται με τη σεξουαλικότητα και οι εκλεπτυσμένοι ή οι σεμνότυφοι απέφευγαν να χρησιμοποιούν λέξεις με σεξουαλικό υπονοούμενο.

Άλλες φράσεις είναι: «έπεσε σαν ώριμο σύκο» αν και συχνά λέμε επίσης «έπεσε σαν ώριμο φρούτο», ήρθε η ώρα να καταλήξει μια υπόθεση αίσια χωρίς ιδιαίτερο κόπο. Άλλη παροιμία είναι «καλόμαθε η γριά στα σύκα κι όλη μέρα τ’ αναζήτα», αν έχουμε φάει/δοκιμάσει κάτι τόσο γλυκό πώς να το ξεχάσουμε!

Τα σύκα, βέβαια, πριν μπουν στη γλώσσα της επικοινωνίας μας, μπήκαν στη γλώσσα της γεύσης μας. Σύκα συμπλήρωναν τη διατροφή των αρχαίων όλο τον χρόνο, αφού αυτός ο καρπός είναι ιδανικός για αποξήρανση. Για τους φτωχούς ήταν κυρίως φαγητό, οι πλούσιοι τα γεύονταν μαζί με άλλους ξηρούς καρπούς, ως  «τραγήματα», στο τέλος των συμποσίων. Τα έλεγαν ισχάδες. Τα αρωμάτιζαν και τα ξέραιναν με ιδιαίτερη τέχνη, μια παράδοση που διατηρούμε έως σήμερα σε πολλά μέρη της Ελλάδας με τις πεντανόστιμες συκομαΐδες και παστελαριές, τα ρετσέλια, τις μαρμελάδες και το ανυπέρβλητο συκαλάκι, γλυκό του κουταλιού.

 

Εικόνα:  by Natalia Aggiato (pixabay)
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s